Karta charakterystyki — jak z sekcji 8 dobrać ŚOI do chemii

Autor: Zespół ekspertów ventabe bhp · Zaktualizowano: 12 października 2026

Karta charakterystyki to dokument, który dostajesz razem z każdą niebezpieczną substancją — i w którym producent chemii wprost pisze, jakiej ochrony wymaga jego produkt. Sekcja 8 tej karty jest najczęściej pomijaną stroną w całej dokumentacji BHP, a to właśnie ona decyduje, czy kupione rękawice ochronią pracownika, czy rozpuszczą się w ciągu kwadransa. Poniżej pokazujemy, jak czytać ją tak, żeby zamienić ją na konkretne zamówienie.

Czym jest karta charakterystyki i kiedy musisz ją mieć?

Karta charakterystyki (ang. Safety Data Sheet, SDS) to 16-sekcyjny dokument dostarczany przez producenta lub dystrybutora substancji chemicznej albo mieszaniny. Jej format i zawartość określa załącznik II do rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 (REACH) — w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Komisji (UE) 2020/878. Karty w starym formacie można było stosować do 31 grudnia 2022 r.; od 1 stycznia 2023 r. każda dostarczana karta musi być zgodna z nowym wzorem.

Po stronie pracodawcy obowiązek jest bezwzględny i wynika wprost z Kodeksu pracy:

• art. 221 § 1 KP — niedopuszczalne jest stosowanie substancji chemicznych i ich mieszanin nieoznakowanych w sposób widoczny, umożliwiający ich identyfikację;
• art. 221 § 2 KP — niedopuszczalne jest stosowanie substancji i mieszanin niebezpiecznych lub stwarzających zagrożenie bez posiadania aktualnego spisu tych substancji oraz kart charakterystyki, a także opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem;
• art. 221 § 3 KP — stosowanie takich substancji jest dopuszczalne wyłącznie pod warunkiem zastosowania środków zapewniających ochronę życia i zdrowia pracowników.

W praktyce oznacza to, że brak karty charakterystyki dla rozpuszczalnika czy środka do mycia instalacji to nie uchybienie formalne — to naruszenie art. 221 § 2 KP. Dodatkowo art. 35 REACH zobowiązuje pracodawcę do zapewnienia pracownikom i ich przedstawicielom dostępu do informacji z kart charakterystyki. Inspektor pracy może nakazać jego usunięcie w terminie, a jeżeli naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników — także wstrzymanie prac. Jak przygotować się do takiej kontroli, opisujemy w przewodniku o kontroli PIP w firmie.

Co dokładnie znajdziesz w sekcji 8?

Sekcja 8 nosi tytuł „Kontrola narażenia / środki ochrony indywidualnej” i dzieli się na dwie podsekcje:

8.1 — Parametry dotyczące kontroli

Znajdziesz tu wartości graniczne narażenia zawodowego oraz wartości DNEL i PNEC. Dla polskiego pracodawcy kluczowe są NDS, NDSCh i NDSP — najwyższe dopuszczalne stężenia określone w rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2018 poz. 1286 ze zm.).

Jeżeli w podsekcji 8.1 widnieje jakakolwiek wartość NDS, to sygnał, że na stanowisku prawdopodobnie masz obowiązek wykonania badań i pomiarów czynników szkodliwych — ich częstotliwość reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. Temat rozwijamy w artykule o pomiarach czynników szkodliwych.

8.2 — Kontrola narażenia

Tu producent opisuje, jak ograniczyć narażenie. I tu tkwi najczęstszy błąd w interpretacji: sekcja 8.2 zaczyna się od środków technicznych, a nie od ŚOI — wentylacji miejscowej, hermetyzacji procesu, zamkniętych układów dozowania. Środki ochrony indywidualnej (8.2.2) pojawiają się dopiero po środkach technicznych (8.2.1), bo są ostatnią linią obrony. Ta kolejność nie jest przypadkiem redakcyjnym, tylko odwzorowaniem hierarchii środków ochrony, którą stosuje się też w ocenie ryzyka zawodowego.

Dopiero po środkach technicznych karta wymienia ochronę rąk, oczu i twarzy, skóry i ciała oraz dróg oddechowych.

Jak z sekcji 8 dobrać rękawice ochronne?

To najtrudniejszy i najczęściej błędnie realizowany fragment. Typowy zapis w karcie brzmi: „Rękawice odporne chemicznie wg EN ISO 374-1” — i na tym poprzestaje. Taki zapis nie wystarcza do złożenia zamówienia, bo nie mówi ani o materiale, ani o grubości, ani o wymaganym czasie ochrony. Co więcej, taka karta jest niekompletna: załącznik II do REACH (pkt 8.2.2.2) wymaga, by karta podawała rodzaj materiału rękawic, jego grubość oraz typowy lub minimalny czas przebicia. Masz prawo zażądać od dostawcy chemii uzupełnionej karty.

Typy A, B i C — co znaczy piktogram na rękawicy

Norma EN ISO 374-1:2016+A1:2018 klasyfikuje rękawice chemoodporne na trzy typy, w zależności od tego, ilu substancjom testowym rękawica oparła się przez wymagany czas:

Typ	Wymaganie	Typowe zastosowanie
Typ A	czas przebicia min. 30 min (klasa 2) dla co najmniej 6 substancji testowych	długotrwały kontakt, zmienna chemia, zanurzenie
Typ B	czas przebicia min. 30 min (klasa 2) dla co najmniej 3 substancji testowych	regularny kontakt z wąską, znaną grupą substancji
Typ C	czas przebicia min. 10 min (klasa 1) dla co najmniej 1 substancji testowej	krótki, sporadyczny kontakt, ochrona przed rozpryskiem

Uwaga praktyczna: typ A nie oznacza „lepszej” rękawicy w Twoim zastosowaniu. Oznacza szerszy zakres przebadanych substancji. Rękawica typu B przebadana dokładnie na Twoją chemię ochroni lepiej niż typ A, który akurat Twojej substancji nie obejmuje.

Litery kodowe — na co rękawica była faktycznie badana

Pod piktogramem producent podaje litery substancji testowych. Lista liczy 18 substancji oznaczonych literami od A do T (litery Q i R nie są używane):

Kod	Substancja testowa	Kod	Substancja testowa
A	metanol	K	wodorotlenek sodu 40%
B	aceton	L	kwas siarkowy 96%
C	acetonitryl	M	kwas azotowy 65%
D	dichlorometan	N	kwas octowy 99%
E	disiarczek węgla	O	wodorotlenek amonu 25%
F	toluen	P	nadtlenek wodoru 30%
G	dietyloamina	S	kwas fluorowodorowy 40%
H	tetrahydrofuran	T	formaldehyd 37%
I	octan etylu	Sześć substancji z literami M–T dodano w wydaniu z 2016 r. — to głównie kwasy i utleniacze. Starsze rękawice mogą ich nie mieć w oznaczeniu.
J	n-heptan

Czas przebicia — liczba, którą naprawdę kupujesz

Czas przebicia (breakthrough time) wyznacza się metodą opisaną w normie EN 16523-1. To czas, po którym substancja przenika przez materiał rękawicy do jej wnętrza — mierzony na płaskiej próbce, w warunkach laboratoryjnych:

Klasa	Czas przebicia	Co to znaczy w praktyce
1	> 10 min	tylko ochrona przed rozpryskiem, natychmiastowa zmiana po kontakcie
2	> 30 min	krótkie operacje, np. dozowanie, pobranie próbki
3	> 60 min	praca ciągła z przerwami na zmianę rękawic
4	> 120 min	dłuższe zabiegi mycia, przelewania
5	> 240 min	praca zmianowa z ograniczonym kontaktem
6	> 480 min	najwyższy poziom, zanurzenie, kontakt ciągły

Zasada doboru: czas przebicia musi przekraczać rzeczywisty czas kontaktu z substancją na zmianie, z zapasem. Jeżeli pracownik dozuje rozpuszczalnik przez łącznie 40 minut dziennie, klasa 2 (30 min) jest za mała — potrzebujesz minimum klasy 3.

Ograniczenie, o którym producenci chemii nie piszą: badanie prowadzi się na płaskim wycinku materiału zamkniętym w celi pomiarowej, w stałej temperaturze, przy ciągłym kontakcie substancji z zewnętrzną stroną próbki. Rzeczywista rękawica jest rozciągnięta na kostkach, rozgrzana do temperatury dłoni i mechanicznie naprężona — realny czas ochrony bywa istotnie krótszy niż laboratoryjny. To argument za przyjmowaniem zapasu, a nie za traktowaniem klasy jako gwarancji.

Jeżeli obok zagrożenia chemicznego występuje ryzyko przecięcia lub przekłucia, rękawica musi spełniać również wymagania EN 388 — a materiały odporne chemicznie rzadko są jednocześnie odporne mechanicznie. Pełny przegląd materiałów i zastosowań znajdziesz w artykule o doborze rękawic chemicznych.

Dlaczego „rękawice nitrylowe” w karcie to za mało?

Zapis „rękawice nitrylowe” określa wyłącznie materiał. Ten sam nitryl w grubości 0,1 mm (jednorazowa rękawica diagnostyczna) i 0,4 mm (rękawica przemysłowa z mankietem) może dawać wyraźnie różne czasy przebicia — dlatego bez grubości i danych producenta sam materiał nic nie przesądza. Jednorazowa rękawica nitrylowa badana wg EN ISO 374 bywa typem C — czyli chroni przed rozpryskiem przez 10 minut, a nie przed pracą w substancji.

Przy zamówieniu sprawdź (a jeśli karta ich nie podaje — żądaj od dostawcy) trzy informacje:

1. typu (A/B/C) i liter kodowych — czy Twoja substancja w ogóle była badana;
2. czasu przebicia dla Twojej konkretnej substancji — minimalny czas powinna podać karta chemii, a pełne dane producent rękawic publikuje w tabeli chemoodporności, nie na opakowaniu;
3. grubości i długości mankietu — przy przelewaniu i zanurzeniu decyduje zasięg ochrony przedramienia.

Typ, litery kodowe i poziomy czasu przebicia dla badanych substancji producent musi podać w instrukcji dołączonej do rękawic. Czas przebicia dla Twojej konkretnej substancji, grubość i długość mankietu znajdziesz w tabelach chemoodporności i kartach technicznych producenta — warto o nie poprosić dostawcę. Czego jeszcze wymagać od dostawcy, rozpisujemy w artykule o dokumentacji ŚOI.

Ochrona dróg oddechowych, oczu i ciała — reszta sekcji 8

Drogi oddechowe

Karta podaje typ wymaganego sprzętu, najczęściej w postaci oznaczenia pochłaniacza (np. „A2”, „ABEK1”) lub klasy filtra cząstek (P1/P2/P3). Przy pochłaniaczach litera określa grupę substancji, a cyfra klasę pojemności sorpcyjnej. Przy filtrach cząstek P1–P3 cyfra oznacza skuteczność filtracji. Pochłaniacz nie chroni przed brakiem tlenu ani przed substancjami spoza swojej grupy; w przestrzeniach zamkniętych i przy nieznanym stężeniu potrzebny jest sprzęt izolujący. Zasady doboru opisujemy w artykule o półmaskach z pochłaniaczami, a porównanie z jednorazowymi półmaskami — w tekście o wyborze między FFP a sprzętem wielorazowym.

Oczy i twarz

Przy substancjach żrących i przy ryzyku rozprysku karta wskazuje gogle z wentylacją pośrednią lub osłonę twarzy — zwykłe okulary z osłonami bocznymi nie zapewniają szczelności. Przy chemii żrącej sprawdź też, czy stanowisko ma oczomyjkę w zasięgu kilkunastu sekund marszu. Dobór ochrony oczu omawiamy szerzej w przewodniku po okularach i goglach.

Skóra i ciało

Karta określa wymagany typ odzieży ochronnej (typ 3, 4, 5 lub 6), rzadziej konkretną normę. Zestawienie typów i ich zastosowań znajdziesz w artykule o doborze kombinezonów ochronnych. Odzież chroniąca przed chemikaliami to ŚOI kategorii III w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2016/425 — podlega badaniu typu UE i nadzorowi jednostki notyfikowanej, której czterocyfrowy numer musi widnieć obok znaku CE.

Czego karta charakterystyki Ci nie powie

Uczciwie: sekcja 8 jest punktem wyjścia, nie gotową decyzją. Karta opisuje substancję, a nie Twoje stanowisko. Nie uwzględnia:

• czasu i częstotliwości rzeczywistego kontaktu na zmianie;
• temperatury procesu — podwyższona temperatura skraca czas przebicia;
• mieszanin roboczych — rozcieńczenie i łączenie środków zmienia agresywność;
• zagrożeń mechanicznych i termicznych występujących równolegle;
• uczuleń i chorób skóry u konkretnych pracowników.

Dlatego karta charakterystyki jest danymi wejściowymi do oceny ryzyka zawodowego (obowiązek z art. 226 KP, procedura opisana w § 39 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP), a nie jej substytutem. Jak przeprowadzić ocenę i przełożyć ją na przydział sprzętu, pokazujemy w artykule o ocenie ryzyka zawodowego a doborze ŚOI.

Checklista — od karty charakterystyki do zamówienia

1. Zbierz aktualne karty dla wszystkich stosowanych substancji i sporządź spis wymagany art. 221 § 2 KP.
2. Sprawdź, czy karta ma format wg rozporządzenia (UE) 2020/878 (obowiązkowy od 1.01.2023, dopuszczalny od 1.01.2021). Jeśli nie ma, zażądaj od dostawcy aktualnej wersji.
3. Z podsekcji 8.1 wypisz wartości NDS i ustal, czy stanowisko podlega obowiązkowym pomiarom.
4. Z podsekcji 8.2 wypisz najpierw środki techniczne — i sprawdź, czy są wdrożone. ŚOI nie zastępują wentylacji.
5. Zmierz rzeczywisty czas kontaktu z substancją w ciągu zmiany.
6. Dobierz rękawice: typ, litera kodowa Twojej substancji, klasa czasu przebicia z zapasem, grubość, długość mankietu.
7. Skonfrontuj wynik z oceną ryzyka i uzupełnij tabelę przydziału odzieży roboczej i ŚOI.
8. Przeszkol pracowników z treści kart i zasad zmiany rękawic — sam przydział sprzętu nie wystarcza.

Najczęstsze pytania

Czy karta charakterystyki jest obowiązkowa dla każdej chemii w firmie?

Kartę dostarcza się obowiązkowo dla substancji i mieszanin stwarzających zagrożenie (wg CLP), a także dla substancji PBT/vPvB i z listy kandydackiej SVHC. Dla mieszaniny niesklasyfikowanej, która zawiera m.in. co najmniej 1% wag. substancji niebezpiecznej albo substancję z unijną wartością NDS, dostawca musi wydać kartę na Twoje żądanie (art. 31 ust. 3 REACH). Zgodnie z art. 221 § 2 Kodeksu pracy stosowanie substancji niebezpiecznych bez aktualnego spisu i kart charakterystyki jest niedopuszczalne.

Co zrobić, gdy karta podaje tylko „rękawice odporne chemicznie”?

Taki zapis nie pozwala na dobór i nie spełnia wymagań załącznika II do REACH, który każe podać materiał rękawic, jego grubość oraz typowy lub minimalny czas przebicia. Zażądaj od dostawcy chemii uzupełnionej karty, a od dostawcy rękawic — tabeli chemoodporności dla Twojej substancji. Producenci rękawic publikują te tabele; to dokument odrębny od oznaczenia na opakowaniu. Brak odpowiedzi od dostawcy jest sam w sobie informacją o jakości współpracy.

Czy jednorazowe rękawice nitrylowe chronią przed rozpuszczalnikami?

Zwykle nie w stopniu wystarczającym do pracy w substancji. Cienkie rękawice jednorazowe badane wg EN ISO 374-1 najczęściej klasyfikowane są jako typ C, czyli czas przebicia powyżej 10 minut dla jednej substancji testowej — to ochrona przed przypadkowym rozpryskiem, po którym rękawicę należy natychmiast zdjąć. Do pracy z rozpuszczalnikami potrzebna jest rękawica grubsza, z potwierdzonym czasem przebicia dla konkretnej substancji.

Jak często trzeba aktualizować karty charakterystyki?

Obowiązek aktualizacji spoczywa na dostawcy — ma on przekazać zaktualizowaną kartę, gdy pojawią się nowe informacje o zagrożeniach lub zmieni się klasyfikacja substancji. Po stronie pracodawcy obowiązkiem jest utrzymywanie aktualnego zbioru kart i spisu substancji (art. 221 § 2 KP). W praktyce warto raz w roku zweryfikować, czy posiadane karty odpowiadają aktualnie kupowanym produktom i czy mają format wymagany od 1 stycznia 2023 r.

Czy pracownik musi potwierdzić zapoznanie się z kartą charakterystyki?

Przepisy nie narzucają odrębnego wzoru oświadczenia dotyczącego samej karty. Pracodawca ma jednak obowiązek poinformować pracowników o ryzyku zawodowym i zasadach ochrony przed zagrożeniami (art. 226 pkt 2 KP), a w praktyce kontrolnej udokumentowane zapoznanie z treścią kart jest standardowym dowodem realizacji tego obowiązku. Najczęściej realizuje się to w ramach instruktażu stanowiskowego. Pracodawca musi też zapewnić pracownikom i ich przedstawicielom dostęp do informacji z kart charakterystyki (art. 35 REACH).

Czy sekcja 8 zastępuje ocenę ryzyka zawodowego?

Nie. Karta opisuje właściwości substancji w oderwaniu od Twojego stanowiska — nie zna czasu kontaktu, temperatury procesu, stosowanych mieszanin ani zagrożeń współwystępujących. Sekcja 8 jest danymi wejściowymi do oceny ryzyka, którą pracodawca ma obowiązek przeprowadzić i udokumentować na podstawie art. 226 Kodeksu pracy.

Potrzebujesz doboru pod konkretną kartę charakterystyki?

Prześlij nam sekcję 8 karty i opis stanowiska — dobierzemy rękawice, ochronę dróg oddechowych i odzież na podstawie danych producentów (tabele chemoodporności, deklaracje zgodności UE). Jeśli dla Twojej substancji brak danych o czasie przebicia, powiemy to wprost. Sprzedaż B2B: faktura VAT, płatność przelewem z terminem 14 dni dla zweryfikowanych firm od 2. zamówienia. Kontakt: biuro@ventabe.pl, +48 786 477 272.

Kategorie powiązane: ochrona rąk · ochrona dróg oddechowych · ochrona oczu · odzież jednorazowa i ochronna